Dış Politika Gelişmeleri (1923-1938)

**Atatürk Dönemi Türk Dış Politikasının Temel İlkeleri** Atatürk'ün dış politikası şu temel ilkelere dayanır: - **"Yurtta barış, dünyada barış":** Atatürk'ün en bilinen dış politika ilkesi - **Tam bağımsızlık:** Siyasi, ekonomik, askeri ve kültürel bağımsızlık - **Eşitlik temelli ilişkiler:** Hiçbir devlete bağımlı olmama - **Gerçekçilik (realizm):** Hayalci değil, koşullara uygun politika izleme - **Barışçılık:** Savaşı son çare olarak görme - **Statükoculuk:** Mevcut sınırları koruma, yayılmacılığı reddetme **LOZAN SONRASI ÇÖZÜLEMEYEN SORUNLAR** **1. Musul Sorunu (1923-1926)** Lozan'da çözülemeyen Musul meselesi, Türkiye ile İngiltere arasındaki en önemli sorundur. Musul, zengin petrol yataklarına sahip stratejik bir bölgeydi. - Lozan'a göre 9 ay içinde ikili görüşmelerle çözülecekti. - Görüşmeler başarısız olunca konu Milletler Cemiyeti'ne taşınmıştır. - Milletler Cemiyeti, Musul'u İngiliz mandası altındaki Irak'a bırakmıştır. - 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ile Musul resmen İngiltere'ye bırakılmıştır. - Karşılığında Türkiye, 25 yıl boyunca Musul petrol gelirinin %10'unu alacaktı. **2. Yabancı Okullar Sorunu** Osmanlı döneminden kalma yabancı okullar Türk kanunlarına uymuyordu. 1924-1926 yıllarında çıkarılan yasalarla yabancı okullar Türk denetimine alınmış, Türkçe ve Türk tarihi dersleri zorunlu kılınmıştır. **3. Osmanlı Borçları Sorunu** Lozan'da prensip olarak paylaştırılan Osmanlı borçlarının taksitleri 1954'e kadar ödenmiştir. **TÜRKİYE'NİN MİLLETLER CEMİYETİ'NE GİRİŞİ (1932)** Milletler Cemiyeti, I. Dünya Savaşı sonrasında uluslararası barışı korumak amacıyla kurulmuştu. Türkiye başlangıçta üye değildi ancak 1932'de cemiyetin daveti üzerine üye olmuştur. **Üyeliğin nedenleri:** - Uluslararası barışa katkı sağlamak - Türkiye'nin güvenliğini güçlendirmek - Uluslararası meşruiyeti artırmak - Çağdaş dünya ile bütünleşmek **BALKAN ANTANTI (9 Şubat 1934)** **Taraflar:** Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya **Katılmayan:** Bulgaristan (revizyonist politika izliyordu, sınır değişikliği istiyordu) **Amacı:** - Balkan sınırlarının korunması - İtalya'nın Balkanlardaki yayılmacı politikalarına karşı güvenlik sağlanması - Bölgesel barış ve istikrarın güçlendirilmesi **Önemi:** - Türkiye'nin batı sınırı güvenlik altına alınmıştır. - "Yurtta barış, dünyada barış" ilkesinin bölgesel uygulamasıdır. - Atatürk, eski düşman Yunanistan ile dostluk kurarak barış politikasını somutlaştırmıştır. **SADABAT PAKTI (8 Temmuz 1937)** **Taraflar:** Türkiye, İran, Irak, Afganistan **Amacı:** - Doğu sınırlarının güvenliğinin sağlanması - İtalya'nın Habeşistan'ı işgali sonrası oluşan tehdide karşı dayanışma - Bölgesel barış ve işbirliği **Önemi:** - Türkiye'nin doğu sınırı güvenlik altına alınmıştır. - Balkan Antantı ile birlikte Türkiye'yi çevreleyen bir "güvenlik kuşağı" oluşturulmuştur. **MONTRÖ BOĞAZLAR SÖZLEŞMESİ (20 Temmuz 1936)** Lozan'da Boğazlar uluslararası bir komisyonun denetimine bırakılmış ve askersizleştirilmişti. Bu durum Türkiye'nin egemenlik haklarını kısıtlıyordu. **Montrö'nün İmzalanma Nedenleri:** - İtalya'nın Habeşistan'ı işgali (1935) uluslararası güvenliği sarsmıştır. - Almanya'nın Versay'ı ihlal ederek silahlanması - Avrupa'da savaş riskinin artması - Bu ortamda İtilaf Devletleri, Türkiye'nin taleplerini kabul etmek zorunda kalmıştır. **Montrö'nün Temel Hükümleri:** - Uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırılmıştır. - Boğazlar tamamen Türkiye'nin egemenliğine geçmiştir. - Türkiye Boğazları silahlandırma hakkını elde etmiştir. - Ticaret gemilerinin geçişi serbest, savaş gemilerinin geçişi Türkiye'nin iznine bağlıdır. **Montrö'nün Önemi:** - Lozan'da eksik kalan Boğazlar egemenliği tam olarak sağlanmıştır. - Atatürk döneminin en büyük diplomatik zaferlerinden biridir. - Günümüzde hâlâ yürürlüktedir ve Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki haklarını belirler. **HATAY'IN ANAVATANA KATILMASI (1939)** Hatay, Lozan'da Fransa mandası altındaki Suriye sınırları içinde kalmıştı. Fransa'nın Suriye üzerindeki manda yönetimini bırakma kararı alması üzerine Hatay sorunu gündeme gelmiştir. **Süreç:** - 1936: Fransa, Suriye'ye bağımsızlık verme kararı almıştır. - 1937: Hatay için özerk yönetim kabul edilmiştir. - 2 Eylül 1938: Hatay Devleti kurulmuştur (Başkan: Tayfur Sökmen). - 23 Haziran 1939: Hatay Meclisi, Türkiye'ye katılma kararı almıştır. - 7 Temmuz 1939: Hatay resmen Türkiye'ye katılmıştır. **Önemi:** - Misakımillî sınırları içinde kalan son toprak parçası anavatana katılmıştır. - Atatürk'ün son dış politika meselesidir (Atatürk Hatay'ın katılmasını göremeden vefat etmiştir). - Sorun savaşa başvurmadan, diplomasi ve halk oylamasıyla çözülmüştür. **Sık Karıştırılan Noktalar:** - Balkan Antantı batı, Sadabat Paktı doğu güvenliğini sağlar. - Bulgaristan Balkan Antantı'na, Arnavutluk ise İtalya'nın etkisinde olduğu için katılmamıştır. - Montrö Boğazlar konusunu, Lozan'ın eksik bıraktığı noktada tamamlamıştır. - Hatay 1938'de bağımsız devlet olmuş, 1939'da Türkiye'ye katılmıştır. - Musul 1926'da İngiltere'ye bırakılmış, Türkiye petrol geliri karşılığı almıştır.