Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri

**Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri** Mustafa Kemal Atatürk, demokrasinin temel koşullarından birinin çok partili siyasi hayat olduğunun bilincindeydi. Tek parti yönetimini geçici bir zorunluluk olarak görmüş ve uygun koşullar oluştuğunda çok partili sisteme geçilmesi gerektiğine inanmıştır. Bu doğrultuda iki önemli deneme yapılmıştır. **1. Deneme: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF)** **Kuruluşu:** 17 Kasım 1924'te kurulmuştur. **Kurucuları:** Kazım Karabekir (genel başkan), Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Refet Bele ve Adnan Adıvar gibi Kurtuluş Savaşı'nın önde gelen isimleri. **Niteliği:** TBMM'deki ilk muhalefet partisidir. CHP'den (Cumhuriyet Halk Fırkası) kopan milletvekilleri tarafından kurulmuştur. **Programı:** Ekonomide liberalizm, siyasette daha fazla özgürlük savunmuştur. Özellikle "dini inançlara saygılıyız" ilkesi tartışma yaratmıştır. **Sorunlar ve Kapatılma:** - Partinin "dini inançlara saygı" ilkesi, laiklik karşıtlarının ve inkılap düşmanlarının partide toplanmasına zemin hazırlamıştır. - 13 Şubat 1925'te Güneydoğu Anadolu'da Şeyh Sait İsyanı patlak vermiştir. Bu isyan, dini motivasyonlu olup laiklik politikalarına ve inkılaplara karşı bir ayaklanmaydı. - İsyanı bastırmak için 4 Mart 1925'te **Takrir-i Sükûn Kanunu** (Huzur ve Sükûnet Kanunu) çıkarılmıştır. Bu kanun hükümete olağanüstü yetkiler tanımıştır. - TCF, rejim karşıtı faaliyetlerle ilişkilendirilmiş ve 3 Haziran 1925'te kapatılmıştır. **Şeyh Sait İsyanı'nın Önemi:** - Cumhuriyet tarihinin en ciddi rejim karşıtı isyanıdır. - İsyanın bastırılması, inkılapların kararlılıkla sürdürüleceğinin mesajını vermiştir. - Takrir-i Sükûn Kanunu, basın ve muhalefet özgürlüklerini kısıtlamış olsa da rejimi korumuştur. **2. Deneme: Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF)** **Kuruluşu:** 12 Ağustos 1930'da kurulmuştur. **Kurucusu:** Fethi Okyar (Atatürk'ün yakın arkadaşı ve eski başbakan). Parti, doğrudan Atatürk'ün teşvikiyle kurulmuştur. **Amacı:** Hükümetin denetlenmesi, ekonomik eleştirilerin yapılabilmesi ve demokrasinin gelişmesi. **Sorunlar ve Kapatılma:** - Parti kısa sürede büyük ilgi görmüş, özellikle ekonomik sıkıntılardan mustarip halk partiyi desteklemiştir. - Ancak tıpkı TCF gibi, rejim karşıtı unsurlar SCF'ye sığınmaya başlamıştır. - 23 Aralık 1930'da İzmir Menemen'de **Menemen Olayı** yaşanmıştır. Derviş Mehmet adlı bir kişi ve taraftarları, şeriat yanlısı bir kalkışma başlatmış ve Asteğmen Kubilay şehit edilmiştir. - Bu gelişme üzerine Fethi Okyar, 17 Kasım 1930'da partiyi kendi iradesiyle feshetmiştir. **Menemen Olayı'nın Önemi:** - Rejim karşıtı tehdidin hâlâ sürdüğünü göstermiştir. - Asteğmen Kubilay, cumhuriyet ve laiklik uğruna şehit düşen sembol isim olmuştur. - Olay, toplumun henüz çok partili demokrasiye hazır olmadığını kanıtlamıştır. **İki Denemenin Karşılaştırması:** | Özellik | TCF (1924) | SCF (1930) | |---------|-----------|-----------| | Kuruluş | Muhalefet tarafından | Atatürk'ün isteğiyle | | Lider | Kazım Karabekir | Fethi Okyar | | Kapanış | Hükümet kapatmış | Kendi feshetmiş | | İlişkili olay | Şeyh Sait İsyanı | Menemen Olayı | | Süre | ~7 ay | ~3 ay | **Sonuç ve Değerlendirme:** Her iki deneme de rejim karşıtlarının istismarı nedeniyle başarısız olmuştur. Ancak Atatürk'ün çok partili demokrasiye olan inancı devam etmiştir. Çok partili hayata tam geçiş, 1946'da Demokrat Parti'nin kurulmasıyla gerçekleşmiş ve 1950 seçimleriyle iktidar ilk kez seçimle el değiştirmiştir. **Sık Karıştırılan Noktalar:** - TCF hükümet tarafından kapatılmıştır, SCF kendi kendini feshetmiştir. - Şeyh Sait İsyanı TCF döneminde, Menemen Olayı SCF döneminde yaşanmıştır. - Atatürk tek parti yönetimini amaç değil, geçici zorunluluk olarak görmüştür. - Takrir-i Sükûn Kanunu isyanı bastırmak için çıkarılmıştır, kalıcı bir kanun değildir.