Cumhuriyet'in İlanı ve İnkılaplar

**Cumhuriyet'in İlanına Giden Süreç** Lozan Barış Antlaşması'nın 24 Temmuz 1923'te imzalanmasıyla yeni Türk devletinin uluslararası tanınırlığı sağlanmıştır. Ancak devletin rejimi henüz belirlenmemişti. TBMM Hükümeti olarak bilinen yönetim yapısında cumhurbaşkanlığı makamı yoktu ve hükümet kurma sürecinde siyasi bunalımlar yaşanıyordu. **Cumhuriyet'in İlanı (29 Ekim 1923)** Ekim 1923'te hükümet bunalımı patlak vermiştir. Bakanlar kurulu istifa etmiş ve yeni hükümet kurulamamıştır. Mustafa Kemal, bu sorunu çözmek için anayasa değişikliği hazırlamıştır. Anayasa'ya "Türkiye Devleti'nin hükümet biçimi Cumhuriyettir" maddesi eklenmiştir. 29 Ekim 1923'te TBMM, cumhuriyeti ilan etmiştir: - **İlk Cumhurbaşkanı:** Mustafa Kemal (Atatürk) - **İlk Başbakan:** İsmet İnönü (İsmet Paşa) - **Başkent:** Ankara (13 Ekim 1923'te başkent ilan edilmişti) **Cumhuriyet'in İlanının Sonuçları:** - Devlet rejimi kesinleşmiştir. - Devlet başkanlığı sorunu çözülmüştür. - Milli egemenlik ilkesi en üst düzeyde uygulamaya konmuştur. **Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)** Cumhuriyet ilan edildikten sonra halifelik makamı sorun olmaya başlamıştır. Halifelik, inkılap karşıtlarının sığınağı haline gelmiş, bazı kesimler halifeyi padişahın yerine koymaya çalışmıştır. Laik devlet düzeninin tam olarak kurulabilmesi için 3 Mart 1924'te halifelik kaldırılmıştır. **Aynı gün yapılan diğer önemli düzenlemeler:** - Şer'iye ve Evkaf Vekâleti (Din İşleri ve Vakıflar Bakanlığı) kaldırılmıştır. - Tevhid-i Tedrisat Kanunu çıkarılmıştır (Eğitim birliği). - Genelkurmay Başkanlığı siyasetten ayrılmıştır. **HUKUK ALANINDA İNKILAPLAR** 1. **1924 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu):** Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu temel ilkesini belirlemiştir. 1937'de yapılan değişiklikle 6 ilke anayasaya eklenmiştir. 2. **Türk Medeni Kanunu (1926):** İsviçre Medeni Kanunu'ndan uyarlanmıştır. Kadın-erkek eşitliğini sağlamıştır. Tek eşlilik, kadının boşanma hakkı, miras eşitliği getirilmiştir. 3. **Türk Ceza Kanunu (1926):** İtalyan Ceza Kanunu'ndan uyarlanmıştır. 4. **Türk Ticaret Kanunu (1926):** Alman Ticaret Kanunu'ndan uyarlanmıştır. **EĞİTİM VE KÜLTÜR ALANINDA İNKILAPLAR** 1. **Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924):** Tüm okullar MEB'e bağlanmıştır. Medreseler kapatılmıştır. Eğitimde birlik sağlanmıştır. 2. **Harf İnkılabı (1 Kasım 1928):** Arap harflerinden Latin harflerine geçilmiştir. Okuma-yazma öğrenmeyi kolaylaştırmıştır. Millet Mektepleri açılarak halka okuma-yazma öğretilmiştir. 3. **Türk Tarih Kurumu (1931):** Türk tarihini araştırmak ve milli tarih bilinci oluşturmak amacıyla kurulmuştur. 4. **Türk Dil Kurumu (1932):** Türkçeyi yabancı sözcüklerden arındırmak ve sadeleştirmek amacıyla kurulmuştur. 5. **Üniversite Reformu (1933):** Darülfünun kapatılmış, İstanbul Üniversitesi kurulmuştur. Nazi Almanyası'ndan kaçan bilim insanları davet edilmiştir. **TOPLUMSAL ALANDA İNKILAPLAR** 1. **Şapka İnkılabı (25 Kasım 1925):** Fes yasaklanmış, şapka giyilmesi zorunlu tutulmuştur. 2. **Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması (30 Kasım 1925):** Tarikat faaliyetleri yasaklanmıştır. 3. **Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934):** Herkes soyadı almıştır. Ağa, hacı, hoca gibi unvanlar kaldırılmıştır. Mustafa Kemal'e TBMM tarafından "Atatürk" soyadı verilmiştir. 4. **Kılık-kıyafet düzenlemesi:** Dini kıyafetlerin ibadethaneler dışında giyilmesi yasaklanmıştır. 5. **Uluslararası takvim, saat ve ölçü birimlerinin kabulü (1925-1931):** Miladi takvim, Latin rakamları, metre-kilogram sistemi kabul edilmiştir. **KADIN HAKLARI** - 1926: Medeni Kanun ile evlilik, boşanma ve miras hakları - 1930: Belediye seçimlerinde seçme hakkı - 1933: Muhtar seçme ve seçilme hakkı - 1934: Milletvekili seçme ve seçilme hakkı Türkiye, kadınlara milletvekilliği hakkını birçok Avrupa ülkesinden önce vermiştir. **EKONOMİ ALANINDA İNKILAPLAR** 1. **İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat 1923):** Milli ekonomi politikası (Misak-ı İktisadi) belirlenmiştir. Yerli üretim ve kalkınma hedeflenmiştir. 2. **Aşar Vergisinin Kaldırılması (1925):** Köylüyü ezen bu ağır vergi kaldırılmıştır. 3. **Kabotaj Kanunu (1 Temmuz 1926):** Türk karasularında taşımacılık hakkı Türklere verilmiştir. 4. **I. Beş Yıllık Kalkınma Planı (1933):** Devletçilik ilkesi doğrultusunda sanayileşme hamlesi başlatılmıştır. Sümerbank, Etibank gibi kuruluşlar bu dönemde açılmıştır. 5. **Demiryolu yapımı:** "Yurdu demir ağlarla örmek" politikasıyla demiryolu ağı genişletilmiştir. **Sık Karıştırılan Noktalar:** - Medeni Kanun İsviçre'den, Ceza Kanunu İtalya'dan, Ticaret Kanunu Almanya'dan alınmıştır. - Kadınlara belediye seçimlerinde hak 1930, milletvekilliğinde 1934'te verilmiştir. - Tevhid-i Tedrisat eğitim birliğidir, harf inkılabı ile karıştırılmamalıdır. - Ankara 29 Ekim'de değil, 13 Ekim 1923'te başkent olmuştur. - İzmir İktisat Kongresi Lozan'dan önce (Şubat 1923) toplanmıştır.