Konu Özeti
Noktalama işaretleri, yazılı anlatımda cümlelerin doğru anlaşılmasını sağlayan sembollerdir. LGS'de her yıl en az bir noktalama sorusu çıkar. Doğru noktalama hem anlamı netleştirir hem de metni okunabilir kılar.
NOKTA (.)
Cümle sonunda kullanılır. Kısaltmaların sonunda kullanılır: Dr., Prof., vb. Sıra sayılarından sonra konur: 1., 2., 3. Saat ve dakika arasında kullanılır: 14.30. Tarihlerde gün, ay, yıl arasında: 29.10.2023.
VİRGÜL (,)
Eş görevli sözcük ve sözcük gruplarını ayırır: "Elma, armut ve portakal aldım." Ara söz ve ara cümleleri ayırır: "Ali, sınıfın en çalışkanı, ödül aldı." Cümle içinde anlam karışıklığını önlemek için kullanılır. Seslenme ifadelerinden sonra konur: "Arkadaşlar, dinleyin." Uzun cümlelerde özneyi vurgulamak için yüklemden ayırır.
NOKTALI VİRGÜL (;)
Cümle içinde virgüllerle ayrılmış grupları birbirinden ayırır. Bağımsız ama ilişkili cümleleri bağlar: "Hava güzeldi; dışarı çıktık."
İKİ NOKTA (:)
Açıklama yapılacağını gösterir. Örnek verilecekken kullanılır: "Üç renk seçti: kırmızı, mavi, yeşil." Karşılıklı konuşmalarda konuşmacıdan sonra konur: Ali: "Merhaba." Başlıklardan sonra gelebilir.
SORU İŞARETİ (?)
Soru cümlelerinin sonunda kullanılır. Soru anlamı taşımayan cümlelere konmaz: "Ne güzel bir gün." → ünlem, soru değil.
ÜNLEM İŞARETİ (!)
Şaşırma, sevinç, korku, heyecan gibi güçlü duyguları ifade eder. Seslenme ve hitap cümlelerinden sonra kullanılır: "Ey Türk gençliği!" Ünlem sözcüklerinden sonra konur: "Eyvah! Geç kaldık."
TIRNAK İŞARETİ (" ")
Başkasının sözünü doğrudan aktarırken kullanılır. Eser adları, kavramlar ve özel vurgulanan sözcükler tırnak içine alınır: "Nutuk" Atatürk'ün eseridir.
KISA ÇİZGİ (-) VE UZUN ÇİZGİ (—)
Kısa çizgi: Satır sonunda sözcük bölünürken, ek ve kökü ayırırken, sayı aralıklarında: 10-15 kişi. Uzun çizgi: Konuşmaları göstermek için cümle başında kullanılır.
SIK YAPILAN HATALAR
• Virgül yerine nokta kullanmak veya tam tersi: Cümle bitmişse nokta, devam ediyorsa virgül.
• İki noktayı gereksiz yere kullanmak: İki nokta yalnızca açıklama veya örnek öncesinde konur.
• Soru cümlesi olmayan cümleye soru işareti koymak: "Acaba ne oldu" soru ise ?, "Ne güzel" ise !.
LGS İPUÇLARI
• Noktalama sorusunda cümleyi yüksek sesle okuyormuş gibi düşünün: nerede duruyorsunuz, nerede tonlama değişiyor?
• Doğrudan alıntı varsa tırnak işareti gerekir; dolaylı anlatımda gerekmez.
• İki noktadan sonra genellikle örnekler veya açıklamalar gelir.
Temel Kavramlar
- Nokta: Cümle sonu, kısaltma, sıra sayısı ve tarih/saatte kullanılır
- Virgül: Eş görevli sözcükleri, ara sözleri ve seslenmeleri ayırır
- Noktalı virgül: Virgüllü grupları ayırır, ilişkili cümleleri bağlar
- İki nokta: Açıklama ve örnek öncesinde, konuşmacıdan sonra kullanılır
- Soru işareti: Yalnızca soru anlamı taşıyan cümlelerin sonuna konur
- Ünlem işareti: Güçlü duygu, seslenme ve ünlem sözcüklerinden sonra
- Tırnak işareti: Doğrudan alıntı, eser adı ve özel vurgularda kullanılır
- Kısa çizgi: Sözcük bölme, ek ayırma, sayı aralıklarında kullanılır
- Doğrudan alıntı → tırnak işareti; dolaylı anlatım → tırnak gerekmez
- Cümleyi sesli okuyormuş gibi düşünmek doğru noktalamayı bulmayı kolaylaştırır
Örnek Soru
Nokta → Cümle bitti: "Eve geldim."
Virgül → Sıralama veya ara söz: "Ali, Veli ve Ayşe"
İki nokta → Açıklama geliyor: "İki şey aldı: ekmek ve süt."
Soru → Bilgi isteniyor: "Nereye gidiyorsun?"
Ünlem → Duygu var: "Ne güzel!" (soru değil!)
Tırnak → Doğrudan söz: Atatürk: "Yurtta barış..."