📖 Konu Özeti
Fiilimsiler: Eylemlerden Türeyen Özel Kelimeler
Fiilimsi Türleri ve Ekleri
| Tür | Ekler | Görevi | Örnek |
|---|---|---|---|
| İsim-fiil | -mak/-mek, -ma/-me, -ış/-iş | İsim (özne, nesne) | Okumak güzeldir |
| Sıfat-fiil | -an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış | Sıfat (ismi niteler) | Koşan çocuk |
| Zarf-fiil | -arak, -ıp, -ınca, -dıkça, -madan, -ken, -alı | Zarf (fiili niteler) | Gülerek geldi |
Fiilimsi Türleri Karşılaştırması
| 📝İsim-Fiil | 📋Sıfat-Fiil | 📌Zarf-Fiil | |
|---|---|---|---|
| İşlevi | Fiili isme çevirir | Fiili sıfata çevirir | Fiili zarfa çevirir |
| Ekleri | -mak/-mek, -ma/-me, -ış/-iş | -an/-en, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş | -arak/-erek, -ıp/-ip, -ınca/-ince, -ken |
| Örnek | Yüzmek güzeldir | Koşan çocuk | Gülerek geldi |
| Görevi | Ad gibi kullanılır | İsmi niteler | Yüklemi niteler |
LGS Türkçe'nin önemli konularından biri olan fiilimsiler, eylem kök veya gövdelerinden türeyen, fiil anlamını korumakla birlikte isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen kelimelerdir. Fiilimsiler, cümlelerin anlamını zenginleştirir ve anlatımı daha akıcı hale getirir. Bu konu, LGS'de genellikle cümle bilgisi, sözcük türleri ve anlam bilgisi sorularıyla birleştirilerek karşımıza çıkar. Fiilimsileri iyi anlamak, hem dil bilgisi sorularında doğru cevap vermenizi sağlar hem de okuduğunuz metinleri daha iyi çözümlemenize yardımcı olur.
Temel Mantık: Fiilimsiler Nasıl Oluşur?
Fiilimsiler, fiillere belirli ekler getirilerek oluşturulur. Ancak bu ekler, fiili çekimli bir fiil olmaktan çıkarır. Yani fiilimsiler, kip ve kişi eki almazlar. Bir kelimenin fiilimsi olup olmadığını anlamanın en temel yolu, o kelimenin olumsuzunun yapılıp yapılamadığına bakmaktır. Eğer bir kelimeye "-ma / -me" olumsuzluk eki getirilebiliyorsa, o kelime büyük ihtimalle bir fiilimsidir. Örneğin, "gelen" kelimesine "gelmeyen" diyebiliriz, bu da onun fiilimsi olduğunu gösterir. Buna karşılık "kalem" gibi gerçek bir isme olumsuzluk eki getirilemez. Fiilimsiyi çekimli fiilden ise kip ve kişi eki ayırır: "geldi" kip eki almış çekimli bir fiildir ve yüklem olur; "gelen" ise çekimlenmez.
Fiilimsiler üç ana başlık altında incelenir:
- İsim-Fiiller (Mastar): Fiillere "-ma / -me, -ış / -iş / -uş / -üş, -mak / -mek" ekleri getirilerek oluşturulur. Cümlede isim gibi görev yaparlar. Örneğin: "Kitap okumak en sevdiğim hobidir." (okumak: isim-fiil)
- Sıfat-Fiiller (Ortaç): Fiillere "-an / -en, -ası / -esi, -mez / -maz, -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür, -dik / -dık / -duk / -dük, -ecek / -acak, -miş / -mış / -muş / -müş" ekleri getirilerek oluşturulur. Cümlede sıfat gibi görev yaparlar ve genellikle bir ismi nitelerler. Bazen niteledikleri isim düşer ve adlaşmış sıfat-fiil olurlar. Örneğin: "Koşan çocuk düştü." (koşan: sıfat-fiil) "Gelenler içeri girsin." (gelenler: adlaşmış sıfat-fiil)
- Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil / Ulaç): Fiillere "-ken, -alı / -eli, -madan / -meden, -ince / -ınca / -ünce / -unca, -ip / -ıp / -up / -üp, -arak / -erek, -dıkça / -dikçe / -dukça / -dükçe, -r...-mez, -a...-a, -e...-e, -casına / -cesine, -maksızın / -meksizin, -dığında / -diğinde" gibi ekler getirilerek oluşturulur. Cümlede zarf gibi görev yaparlar; fiili veya fiilimsiyi zaman, durum, sebep gibi yönlerden tamamlarlar. Örneğin: "Ders çalışırken uyuyakalmış." (çalışırken: zarf-fiil)
Çözüm Stratejisi: Fiilimsileri Nasıl Buluruz?
- Fiil Kökü veya Gövdesi Ara: Cümledeki her kelimeye değil, sadece fiil kökünden türemiş olabilecek kelimelere odaklan. Çekimli fiilleri (kip ve kişi eki almış fiilleri) ele. Örneğin, "geldi" bir fiilimsi değildir, çekimli fiildir.
- Ekleri Tanı: Her fiilimsi türünün kendine özgü eklerini ezberle. Bu ekler, fiilimsileri tespit etmede anahtar rol oynar.
- Olumsuzluk Testi Yap: Şüphelendiğin kelimeye "-ma / -me" olumsuzluk ekini getirerek anlamlı olup olmadığını kontrol et. Eğer olumsuz yapılabiliyorsa, büyük ihtimalle fiilimsidir.
- Cümledeki Görevini Belirle: Bulduğun fiilimsinin cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde olup olmadığını kontrol ederek türünü kesinleştir.
- İsim-fiiller genellikle özne, nesne, tümleç olabilir.
- Sıfat-fiiller bir ismi niteler veya adlaşmış olarak kullanılır.
- Zarf-fiiller fiili veya başka bir fiilimsiyi zaman, durum, sebep vb. yönlerden belirtir.
Sık Yapılan Hatalar ve LGS Bağlamı
- Kalıcı İsimlerle Karıştırma: Bazı fiilimsi ekleri alan kelimeler zamanla fiilimsi özelliğini kaybederek bir varlığın veya kavramın adı haline gelir. Bunlara kalıcı isim denir ve fiilimsi değildirler. Örneğin: "dondurma", "çakmak", "yemek", "dolma". Bu kelimeler olumsuz yapılamazlar ("dondurmama" anlamsızdır). LGS'de bu ayrım sıklıkla sorulur.
- Çekimli Fiillerle Karıştırma: Özellikle sıfat-fiil eklerinden "-mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri, aynı zamanda çekimli fiillerde kip eki olarak da kullanılabilir. Bu durumda kelimenin cümledeki anlamına ve görevine dikkat etmek gerekir. Örneğin: "Gelecek yıl tatile gideceğiz." (gelecek: sıfat-fiil) "Yarın bize gelecek." (gelecek: çekimli fiil).
- Zarf-Fiil Eklerinin Çeşitliliği: Zarf-fiil ekleri diğerlerine göre daha fazladır. Hepsini ezberlemek yerine, kelimenin cümlede zarf görevi üstlenip üstlenmediğine ve olumsuz yapılıp yapılamadığına odaklanmak daha pratik olabilir.
Hızlı Tekrar
- Fiilimsi = Fiil + Fiilimsi Eki + Olumsuz Yapılabilir.
- İsim-Fiil: -ma / -me, -ış / -iş / -uş / -üş, -mak / -mek (İsim gibi davranır.)
- Sıfat-Fiil: -an / -en, -ası / -esi, -mez / -maz, -ar / -er, -dik / -dık, -ecek / -acak, -miş / -mış (Sıfat gibi davranır, adlaşabilir.)
- Zarf-Fiil: -ken, -alı / -eli, -madan / -meden, -ince / -ınca, -ip / -ıp, -arak / -erek vb. (Zarf gibi davranır.)
- Kalıcı İsimlere Dikkat! (Olumsuz yapılamazlar.)
- Çekimli Fiillerle Karıştırma! (Kip ve kişi eki alırlar.)
Fiilimsiler konusu, düzenli tekrar ve bol örnek çözümüyle kolayca üstesinden gelinebilecek bir konudur. Her bir fiilimsi türünün eklerini ve cümledeki işlevlerini iyi kavramak, LGS'deki başarı şansınızı artıracaktır. Özellikle kalıcı isimler ve çekimli fiillerle karıştırılma potansiyeli olan kelimelere dikkat ederek pratik yapmaya devam edin.
Fiilimsi ve Fiil Karşılaştırması
| Özellik | Fiil | Fiilimsi |
|---|---|---|
| Kip eki | Alır (geçmiş, şimdiki, gelecek...) | Almaz |
| Kişi eki | Alır (ben, sen, o...) | Almaz |
| Cümledeki görev | Yüklem | İsim, sıfat veya zarf |
| Örnek | Çocuk koşar (fiil çekimi) | Koşan çocuk (sıfat-fiil) |
| Soru testi | Kim/ne yaptı? | Nasıl/hangi/ne? |
🔑 Temel Kavramlar
Bu konuda bilmen gereken temel kavramlar:
- Fiilimsi tanımı: Fiil kök veya gövdesine özel eklerin gelmesiyle oluşan; cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Yan cümle kurar, yüklem olamaz.
- İsim-fiil ekleri: '-mek/-mak, -me/-ma, -ış/-iş/-uş/-üş' ekleriyle yapılır. Fiile gelerek isim türetir: koşmak, gelme, bakış gibi.
- Sıfat-fiil ekleri: '-an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş' ekleriyle yapılır; bir ismi niteler: gelen çocuk, okunacak kitap.
- Zarf-fiil ekleri: '-ip, -erek/-arak, -e... -e, -ince, -dikçe, -meden, -ken' gibi eklerle yapılır; yüklemin zamanını, durumunu veya sebebini bildirir: koşarak geldi.
- Kalıcı isimler: '-mek, -me, -ış' ekleri fiilimsi değil, kalıcı isim de yapabilir (dondurma, yemek, geçit). Bu sözcükler varlık adı olduğu için fiilimsi sayılmaz.
- Adlaşmış sıfat-fiil: Nitelediği isim düşürülmüş sıfat-fiillerdir; cümlede isim gibi kullanılır (gelenler oturdu → gelen kişiler yerine).
- Olumsuzluk testi: Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için '-ma/-me' eki getirilir. Olumsuz yapılabiliyorsa fiilimsidir (gelme, bilmez).
📌 Fiilimsiler — Kural Kartı
Fiilden türeyen ama cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Kip ve kişi eki almaz, yüklem olamaz; yan cümlecik kurar.
- İsim-fiil (mastar)
- -mak/-mek, -ma/-me, -ış/-iş → okumak, gülme, bakış
- Sıfat-fiil (ortaç)
- -an/-en, -ası/-esi, -mez, -ar, -dık, -acak, -mış → koşan çocuk, okunacak kitap
- Zarf-fiil (bağ-fiil)
- -ıp, -arak, -ınca, -ken, -madan, -dıkça, -alı → gülerek, gelince
- Görevi
- Cümlede isim/sıfat/zarf olur; yan cümleciğin yüklemidir
- Ayırt etme
- Fiilimsi kip/kişi eki ALMAZ; çekimli fiil alır
⚡ Hızlı Tekrar Kartları
Formülleri ve kavramları kendini yoklayarak tekrar et. Önce soruyu gör, cevabı düşün, sonra kartı çevir.
Önce kendin hatırlamaya çalış — aktif hatırlama daha kalıcıdır.
✏️ Çözümlü Örnekler
Önce kendin çözmeye çalış, sonra adım adım çözümü aç — denemek öğrenmeyi kalıcı kılar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'gelen' kelimesi fiilimsi değildir?
- A)Gelen misafirleri kapıda karşıladık.
- B)Her gelen, bir gün gider.
- C)Yarın bize gelen sensin.
- D)Geleneklerimizi yaşatmalıyız.
🧩 Önce kendin çöz — hazırsan adım adım çözümü aç
- A seçeneğindeki 'gelen misafirler' ifadesinde 'gelen', 'misafirler' ismini niteleyen bir sıfat-fiildir.
- B seçeneğindeki 'Her gelen, bir gün gider' ifadesinde 'gelen', adlaşmış sıfat-fiil olarak kullanılmıştır.
- C seçeneğindeki 'Yarın bize gelen sensin' ifadesinde 'gelen', adlaşmış sıfat-fiildir; cümlenin yüklemi 'sensin' olduğu için 'gelen' yüklem değildir.
- D seçeneğindeki 'Geleneklerimizi yaşatmalıyız' ifadesinde 'gelenek' kelimesi, fiilimsi eki almış ancak zamanla kalıcı isim olmuş bir kelimedir. Olumsuz yapılamaz ('geleneksiz' anlamsızdır) ve bir varlığın adı olmuştur.
- Bu nedenle 'gelen' kelimesi D seçeneğinde fiilimsi değildir.
Doğru cevap: D) Geleneklerimizi yaşatmalıyız.
💡 Kalıcı isimleri, olumsuzluk eki (-ma/-me) getirerek test edin. Eğer anlamsız oluyorsa, büyük ihtimalle kalıcı isimdir.
Aşağıdaki cümledeki fiilimsilerin türlerini doğru sıralamayla belirleyiniz: "Ders çalışırken müzik dinlemek, onun için rahatlatıcı bir yöntemdi."
- A)Zarf-fiil, İsim-fiil
- B)İsim-fiil, Sıfat-fiil
- C)Sıfat-fiil, Zarf-fiil
- D)İsim-fiil, Zarf-fiil
🧩 Önce kendin çöz — hazırsan adım adım çözümü aç
- Cümledeki fiil kökünden türemiş kelimeleri bulalım: 'çalışırken' ve 'dinlemek'.
- 'çalışırken' kelimesine '-ken' eki gelmiştir. Bu ek, fiile zaman anlamı katar ve zarf-fiil ekidir. ('çalışmazken' olumsuz yapılabilir.)
- 'dinlemek' kelimesine '-mek' eki gelmiştir. Bu ek, fiili isimleştirir ve isim-fiil ekidir. ('dinlememek' olumsuz yapılabilir.)
- Bu durumda sırasıyla zarf-fiil ve isim-fiil bulunmaktadır.
Doğru cevap: A) Zarf-fiil, İsim-fiil
💡 Her fiilimsi türünün eklerini ve cümledeki görevini iyi öğrenin. Özellikle zarf-fiil eklerinin çeşitliliğine dikkat edin.
'Koşarak gelen çocuk, soluksuz ödevi bitirdi.' Bu cümledeki fiilimsileri türüyle birlikte bulun.
- A)'Koşarak' sıfat-fiil, 'gelen' isim-fiil.
- B)'Koşarak' isim-fiil, 'gelen' zarf-fiil.
- C)'Koşarak' sıfat-fiil, 'gelen' bağ-fiil.
- D)'Koşarak' bağ-fiil, 'gelen' sıfat-fiil.
🧩 Önce kendin çöz — hazırsan adım adım çözümü aç
- 'Koşarak': fiil kökü 'koş-' + '-arak' bağ-fiil (zarf-fiil) eki → bağ-fiil.
- 'Gelen': fiil kökü 'gel-' + '-en' sıfat-fiil eki → sıfat-fiil.
- 'Soluksuz' fiilimsi değil; soluksuz = soluk+suz isimdir.
Doğru cevap: D) 'Koşarak' bağ-fiil, 'gelen' sıfat-fiil.
💡 Fiilimsi ekleri: isim-fiil (-me, -mek, -iş), sıfat-fiil (-en, -miş, -ecek, -r, -maz, -dik), bağ-fiil/zarf-fiil (-ip, -arak, -ince, -ken, -madan).
"Yağmurlu havada yürümek keyiflidir, ama şemsiyeni unutmadan çıkmalısın." Bu cümledeki fiilimsileri bulun ve türlerini söyleyin.
- A)'Yürümek' sıfat-fiil, 'unutmadan' isim-fiil.
- B)'Yürümek' isim-fiil, 'unutmadan' bağ-fiil.
- C)'Yürümek' bağ-fiil, 'unutmadan' sıfat-fiil.
- D)'Yürümek' isim-fiil, 'unutmadan' sıfat-fiil.
🧩 Önce kendin çöz — hazırsan adım adım çözümü aç
- 'Yürümek': -mek isim-fiil eki.
- 'Unutmadan': -madan bağ-fiil eki.
- 'Çıkmalısın' çekimli fiil; fiilimsi değil.
Doğru cevap: B) 'Yürümek' isim-fiil, 'unutmadan' bağ-fiil.
💡 Fiilimsi çekim ekleri almaz; cümlede isim, sıfat veya zarf görevi görür. Çekim ekleriyle kullanılıyorsa bileşik yapıdır.
⚠️ Sık Yapılan Hatalar
LGS'de bu konuda en çok düşülen tuzaklar ve doğrusu:
Hata: İsim-fiil ekini (-ma/-me) olumsuzluk ekiyle (-ma/-me) karıştırmak.
Doğrusu: Sözcük isim gibi kullanılıyorsa isim-fiildir: 'Yüksek sesle gülme(si) hoş değil' (isim-fiil) ↔ 'Gülme!' (olumsuz emir).
Hata: -acak/-ecek eki gördüğünde hep gelecek zaman sanmak.
Doğrusu: Bir ismi niteliyorsa sıfat-fiildir: 'okunacak kitap' (sıfat-fiil) ↔ 'Kitabı okuyacak.' (yüklem, gelecek zaman).
Hata: Fiilimsiyi cümlenin asıl yüklemi saymak.
Doğrusu: Fiilimsi çekimli fiil değildir; yüklem olamaz, yalnızca yan cümlecik kurar.
💡 Örnek Soru
Sık sorulan sorular
Fiilimsi nedir?
Fiil kök veya gövdelerinden türeyen, fiil anlamını tamamen yitirmeden isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen kelimelerdir.
İsim-fiil ile sıfat-fiil nasıl ayırt edilir?
İsim-fiil isim görevi görür; sıfat-fiil ise bir ismi niteleyerek sıfat görevi üstlenir.
LGS'de fiilimsi soruları nasıl çözülür?
Önce eki tespit et, sonra kelimenin cümledeki görevini belirle. Sadece ek üzerinden karar vermek hata doğurabilir.
Zarf-fiilin en belirgin özelliği nedir?
Cümlede fiili zaman, durum veya neden yönünden tamamlayan bir görev üstlenmesidir.